1. හැඳින්වීම: මහවැලි ගඟ සහ ජාතික සංවර්ධනය

ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය සහ ආර්ථික දේහය පෝෂණය කරන ප්‍රධානතම ජීව නාඩිය ලෙස මහවැලි ගඟ හැඳින්විය හැකිය. සමනල කන්ද සහ හෝර්ටන්තැන්න ආශ්‍රිත මධ්‍යම කඳුකරයෙන් ආරම්භ වී ත්‍රිකුණාමලයේ කොඩියාර් බොක්කෙන් ඉන්දියන් සාගරයට එක්වන මෙම නදිය, ශ්‍රී ලංකාවේ දිගම ගඟ වේ. මහවැලි ගඟේ භූගෝලීය පිහිටීම අධ්‍යයනය කිරීමේදී එහි ඇති සුවිශේෂීම ලක්ෂණය වන්නේ, නිරිතදිග මෝසම් වර්ෂාවෙන් අධික ජල ප්‍රමාණයක් ලබන තෙත් කලාපයේ අතිරික්ත ජලය, නිරන්තර ජල හිඟයකින් පීඩා විඳින වියළි කලාපය වෙත රැගෙන යාමට ස්වභාවධර්මයෙන් ලැබී ඇති අනගිතම දායාදයක් වීමයි.

පහත වගුව මගින් මහවැලි ගඟේ මූලික භූගෝලීය දත්ත සහ එහි දැවැන්තභාවය පැහැදිලි කෙරේ:

10 ශ්‍රේණියේ විෂය නිර්දේශයට අනුව, ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික අරමුණු අතර ප්‍රධාන තැනක් ගන්නේ තිරසර ආර්ථික සංවර්ධනයක් ගොඩනැගීම, ජාතික සමගිය තහවුරු කිරීම සහ ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය නඟාසිටුවීමයි. මෙම අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීම සඳහා භෞතික සම්පත් ඵලදායී ලෙස කළමනාකරණය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. නිදහසින් පසු ශ්‍රී ලංකාවේ ක්‍රියාත්මක වූ දැවැන්තම බහුකාර්ය ව්‍යාපෘතිය වන මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරය ජාතික ආර්ථිකය ගොඩනැගීමේලා මූලික පදනම සකසන්නේ පහත සඳහන් ප්‍රධාන ක්ෂේත්‍ර ඔස්සේය:

• කෘෂිකාර්මික පුනරුදය සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව: වියළි කලාපයේ පුරන් වූ දහස් ගණනක් ඉඩම් සාරවත් කරමින්, යල-මහ දෙකන්නයේම වගා කටයුතු සඳහා අඛණ්ඩ වාරි ජල සැපයුමක් ලබා දීම හරහා සහල් ඇතුළු ප්‍රධාන ආහාර බෝග නිෂ්පාදනයෙන් රට ස්වයංපෝෂිත කිරීම.
• පිරිසිදු බලශක්ති උත්පාදනය: ඉහළ ආර්ථික වටිනාකමකින් යුත් භූ විෂමතාව ප්‍රයෝජනයට ගනිමින්, ජාතික විදුලිබල පද්ධතියට අඩු පිරිවැයක් යටතේ ජල විදුලිය (Hydropower) සැපයීම.
• මානව සම්පත් සංවර්ධනය සහ නව ජනාවාසකරණය: ඉඩම් අහිමි ජනතාවට යටිතල පහසුකම් සහිත නව ඉඩම් ලබා දෙමින් (උදා: මහවැලි එච්, සී, බී කලාප), ඔවුන් සෘජුවම ජාතික නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියට දායක කර ගැනීම.

සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, මහවැලි ගඟ යනු හුදෙක් ශ්‍රී ලංකාවේ සිතියම හරහා ගලා යන ජල මාර්ගයක් පමණක් නොවේ. එය අපගේ අතීත වාරි ශිෂ්ටාචාරයේ අභිමානවත් උරුමය නූතන ඉංජිනේරු තාක්ෂණය සමඟ සුසංයෝග කරමින්, ශ්‍රී ලංකාවේ අනාගත සමෘද්ධිය උදෙසා නිර්මාණය වූ ජාතික සංවර්ධනයේ ප්‍රබලම උත්ප්‍රේරකය ලෙස අර්ථ දැක්වීම වඩාත් නිවැරදි වේ.

2. මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරයේ ඓතිහාසික පසුබිම

ශ්‍රී ලංකාව නිදහස ලබා ගැනීමෙන් පසු, ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වන ජනගහනයට අවශ්‍ය ආහාර නිපදවීම සහ නැගී එන කර්මාන්ත සඳහා අවශ්‍ය විදුලි බලය උත්පාදනය කිරීම ජාතික මට්ටමේ ප්‍රමුඛ අභියෝගයක් බවට පත් විය. මේ සඳහා පැරණි රජදරුවන්ගේ වාරි තාක්ෂණය සහ නූතන ඉංජිනේරු විද්‍යාව මුසු කරමින්, දිවයිනේ දිගම ගංගාව වන මහවැලි ගඟේ ජලය විධිමත්ව කළමනාකරණය කිරීමේ අවශ්‍යතාව 1950 දශකයේ අගභාගය වන විටත් පාලකයින් විසින් හඳුනාගෙන තිබුණි.

මෙම දැවැන්ත අරමුණ යථාර්ථයක් බවට පත් කර ගැනීම උදෙසා, 1960 දශකයේ මුල් භාගයේදී විධිමත් මූලික අධ්‍යයනයන් ආරම්භ කරන ලදී. ශ්‍රී ලංකා රජයේ ඉල්ලීම පරිදි, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වැඩසටහන (UNDP) සහ ලෝක ආහාර හා කෘෂිකර්ම සංවිධානය (FAO) එක්ව 1965 ත් 1968 ත් අතර කාලය තුළ මහවැලි ද්‍රෝණිය සහ ඊට යාබද වියළි කලාපීය භූමි ප්‍රදේශයන් පිළිබඳ පුළුල් විද්‍යාත්මක සමීක්ෂණයක් සිදු කරන ලදී.

මෙම සමීක්ෂණයේ සාර්ථක ප්‍රතිඵලයක් ලෙස 1968 වර්ෂයේදී 'මහවැලි මහ සැලැස්ම' (Mahaweli Master Plan) එළිදැක්විණි. මෙය අදියර තුනක් යටතේ වසර $30$ කින් නිම කිරීමට සැලසුම් කර තිබූ අතර, හෙක්ටයාර $365,000$ කට පමණ අඛණ්ඩ වාරි ජලය සැපයීම සහ මෙගාවොට් (MW) $500$ කට අධික ජල විදුලි ධාරිතාවක් ජාතික පද්ධතියට එක් කිරීම එහි මූලික ඉලක්කය විය. පොල්ගොල්ල සහ බෝවතැන්න ව්‍යාපෘති මෙම මුල් සැලැස්ම යටතේ 1970 දශකයේ මුල් භාගයේදී සාර්ථකව ආරම්භ විය.

එහෙත්, 1977 වර්ෂයේදී ශ්‍රී ලංකාවේ සිදු වූ දේශපාලනික හා ආර්ථික ප්‍රතිපත්තිමය වෙනස (විවෘත ආර්ථිකය හඳුන්වා දීම) හේතුවෙන්, රටේ සංවර්ධන වේගය තීව්‍ර කිරීමට රජය තීරණය කළේය. ඒ අනුව, රැකියා වියුක්තිය අවම කිරීම, කඩිනමින් විදුලි බලය නිපදවීම සහ කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදනය වේගවත් කිරීම යන අරමුණු පෙරදැරිව, වසර $30$ කින් නිම කිරීමට සැලසුම් කර තිබූ මහවැලි මහ සැලැස්ම, වසර $6$ ක් වැනි අතිශය කෙටි කාලයක් තුළ නිම කිරීම සඳහා 'කඩිනම් මහවැලි ව්‍යාපාරය' (Accelerated Mahaweli Programme) ලෙස 1977 දී ප්‍රතිව්‍යුහගත කරන ලදී.

මෙම කඩිනම් වැඩපිළිවෙළ යටතේ විවිධ විදේශීය රටවල සෘජු මූල්‍ය හා තාක්ෂණික සහාය ඇතිව ප්‍රධාන බහුකාර්ය ජලාශ කිහිපයක් එකවර ඉදිකිරීමට පියවර ගැනිණි:

• වික්ටෝරියා ජලාශය: එක්සත් රාජධානියේ (UK) ප්‍රදානයන් යටතේ ඉදිකෙරුණි.
• කොත්මලේ ජලාශය: ස්වීඩන (Sweden) රජයේ මූල්‍ය හා තාක්ෂණික දායකත්වයෙන් ඉදිවිය.
• මාදුරු ඔය ජලාශය: කැනේඩියානු (Canada) රජයේ සහාය ඇතිව නිර්මාණය කෙරුණි.
• රන්දෙණිගල සහ රන්ටැඹේ ජලාශ: බටහිර ජර්මනියේ (West Germany) ආධාර මත ඉදි කරන ලදී.

මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරයේ ඓතිහාසික විකාශනයේ ප්‍රධාන අවස්ථා දෙක අතර ඇති මූලික වෙනස්කම් පහත වගුවෙන් සාරාංශගත කළ හැක:

සාරාංශයක් ලෙස, 1960 දශකයේ දී විධිමත් විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ මත පදනම්ව බිහි වූ මහවැලි මහ සැලැස්ම, 1977 දී කඩිනම් මහවැලි ව්‍යාපාරය බවට පරිවර්තනය වීම ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික හා භූගෝලීය ඉතිහාසයේ ස්වර්ණමය සන්ධිස්ථානයක් ලෙස හැඳින්විය හැක. එය හුදෙක් දේශීය ඉංජිනේරුමය ජයග්‍රහණයක් පමණක් නොව, ගෝලීය සහයෝගීතාවය දේශීය දැක්මක් සමඟින් මැනවින් සංකලනය වූ ඓතිහාසික සංවර්ධන මෙහෙයුමකි.

3. බහුකාර්ය සංවර්ධන ප්‍රවේශය සහ මූලික අරමුණු (න්‍යායාත්මක පසුබිම)

ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික අධ්‍යාපන ආයතනයේ (NIE) විෂය නිර්දේශයන්හි විශේෂයෙන් අවධාරණය කෙරෙන තිරසර සංවර්ධන අරමුණු (Sustainable Development Goals - SDGs) සහ මානව සම්පත් සංවර්ධනය යථාර්ථයක් බවට පත් කිරීමේ ලා මහවැලි ව්‍යාපාරය සුවිශේෂී කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. හුදෙක් එක් භෞතික අරමුණකට පමණක් සීමා නොවී, දැවැන්ත ප්‍රාග්ධනයක් සහ සම්පත් යොදවා සමාජ-ආර්ථික අවශ්‍යතා රැසක් එකවර සපුරාලීම බහුකාර්ය සංවර්ධන ප්‍රවේශය (Multipurpose Development Approach) ලෙස න්‍යායාත්මකව හැඳින්වේ.

මෙම බහුකාර්ය ප්‍රවේශය පදනම් වී ඇත්තේ පහත දැක්වෙන ප්‍රධාන අරමුණු හතර මතය:

• කෘෂිකාර්මික සංවර්ධනය සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව: ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපයට නියඟයෙන් ඇතිවන දැඩි බලපෑම අවම කරමින්, යල සහ මහ යන ප්‍රධාන කන්න දෙකේම වගා කටයුතු සඳහා අඛණ්ඩව වාරිමාර්ග ජලය සැපයීම මෙහි මූලික අරමුණකි. භූමි ප්‍රයෝජනය (Land Utilization) උපරිම කිරීම හරහා වී මෙන්ම අතිරේක භෝග නිෂ්පාදනය ඉහළ නංවා ජාතික මට්ටමින් ආහාර සුරක්ෂිතතාව (Food Security) තහවුරු කිරීම මින් අපේක්ෂා කෙරේ.
• ජාතික ජල විදුලි උත්පාදනය: 1970 දශකයේ අගභාගයේදී ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය වූ කර්මාන්තකරණය සඳහා අඩු පිරිවැය බලශක්තිය සැපයීම අත්‍යවශ්‍ය විය. භෞතික විද්‍යාත්මකව සලකා බැලීමේදී, ජලාශවල විශාල උසක ගබඩා කර ඇති ජලයේ පවතින විභව ශක්තිය ($E_p = mgh$) ප්‍රශස්ත ලෙස චාලක ශක්තිය බවට පරිවර්තනය කර, යෝධ ටර්බයින මඟින් විදුලි ශක්තිය ($E_e$) නිපදවීම මෙහි න්‍යායාත්මක පදනමයි.
• ගංවතුර පාලනය සහ ජල කළමනාකරණය: නිරිතදිග මෝසම් වර්ෂාව හේතුවෙන් මහවැලි ගඟේ ඉහළ ජල පෝෂක ප්‍රදේශවලට අධික වර්ෂාපතනයක් ලැබෙන විට, ත්‍රිකුණාමලය දක්වා වූ පහළ නිම්නයේ නිරන්තරයෙන් ඇතිවන ගංවතුර තත්ත්වය පාලනය කිරීම තවත් අරමුණකි. විශාල වේලි මඟින් ගංගා ද්‍රෝණියේ අතිරික්ත ජල පරිමාව ($V = A \times h$ යන ගණිතමය පදනමට අනුව) රඳවා ගෙන, එය ක්‍රමානුකූලව අවශ්‍යතා අනුව මුදා හැරීම මෙහිදී සිදු වේ.
• රැකියා උත්පාදනය සහ මානව සම්පත් සංවර්ධනය: ඉහත අරමුණු ත්‍රිත්වය ජයගැනීමේ අතුරුඵලයක් ලෙස කෘෂිකාර්මික, කාර්මික සහ සේවා යන ප්‍රධාන ආර්ථික අංශ තුනේම සෘජු හා වක්‍ර රැකියා ලක්ෂ ගණනක් බිහි කිරීම සිදුවිය. නව ජනාවාසකරණය හරහා යටිතල පහසුකම් දියුණු කර සමාජයේ ජීවන තත්ත්වය උසස් කිරීම මානව සම්පත් සංවර්ධනයේ වැදගත්ම පියවරකි.

මෙම බහුකාර්ය ප්‍රවේශය සාම්ප්‍රදායික ඒකකාර්ය ව්‍යාපෘතිවලින් වෙනස් වන ආකාරය පහත වගුවෙන් තවදුරටත් පැහැදිලි වේ.

10 ශ්‍රේණියේ විද්‍යාර්ථීන් ලෙස මෙම න්‍යායාත්මක පසුබිම අධ්‍යයනය කිරීමේදී, මහවැලි ව්‍යාපාරය යනු හුදෙක් ජලය සහ කොන්ක්‍රීට් වලින් බැඳුණු ඉංජිනේරුමය නිර්මාණයක් පමණක් නොව, එය සමස්ත ශ්‍රී ලාංකේය සමාජ-ආර්ථික දේහයම ධනාත්මකව පරිවර්තනය කළ සංවර්ධන උත්ප්‍රේරකයක් බව මනාව අවබෝධ කරගත හැක.

4. භූගෝලීය ව්‍යාප්තිය සහ මහවැලි කලාප

මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරයේ සුවිශේෂීම භූගෝලීය ලක්ෂණය වන්නේ එය හුදෙක් එක් භූමි ප්‍රදේශයකට සීමා නොවී, ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රධාන දේශගුණික කලාප දෙකක් යා කරන දැවැන්ත ජලවිද්‍යාත්මක පාලමක් (Hydrological bridge) ලෙස ක්‍රියා කිරීමයි. මින් ප්‍රධාන වශයෙන් අපේක්ෂා කළේ නිරිතදිග මෝසමෙන් සහ මධ්‍යම කඳුකරයේ බටහිර බෑවුම්වලට ලැබෙන අතිරික්ත වර්ෂාපතනය, වසරේ වැඩි කාලයක් ජල හිඟයකින් පීඩා විඳින වියළි කලාපය දෙසට හැරවීමයි. ශ්‍රී ලංකාවේ මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් ආසන්න වශයෙන් හයෙන් එකක් ($1/6$), එනම් $10,448 \ km^2$ ක වපසරියක් මහවැලි ගංගා ද්‍රෝණියට අයත් වේ.

සිතියම් අධ්‍යයන සංකල්ප සහ භූගෝලීය ක්‍රියාවලිය

තෙත් කලාපයේ අතිරික්ත ජලය වියළි කලාපයට ගෙන යාම සඳහා අන්තර් ද්‍රෝණි ජල හුවමාරුව (Inter-basin water transfer) නමැති සංකල්පය මෙහිදී භාවිත කර ඇත. මෙය භෞතික භූගෝල විද්‍යාවේ සහ ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ ඉහළම ප්‍රායෝගික යෙදවුමකි. සිතියම් අධ්‍යයනයට අනුව සලකා බලන විට මෙම ක්‍රියාවලියේ විද්‍යාත්මක පදනම පහත පරිදි පැහැදිලි කළ හැක:

• සමෝච්ච සහ උන්නතාංශ වෙනස (Elevation Difference): මධ්‍යම කඳුකරයේ සහ වියළි කලාපයේ තැනිතලා භූමි අතර ඇති උන්නතාංශ වෙනස ($\Delta h$) මනාව ගණනය කර, විශාල ජල පොම්පාගාර භාවිතයෙන් තොරව හුදෙක් ගුරුත්වාකර්ෂණ බලය යටතේම ජලය ගලා යාමට සැලැස්වීම මෙහි ඇති සුවිශේෂී ඉංජිනේරුමය ජයග්‍රහණයකි.
• ජලබෙත්ම (Water Divides) තරණය කිරීම: පොල්ගොල්ල සහ බෝවතැන්න වැනි ස්ථානවලින් ඉදිකළ හැරවුම් වේලි මඟින් ගංගා ද්‍රෝණියේ ජල මාර්ගයේ ස්වභාවික ගමන් මඟ වෙනස් කර, උමං මාර්ග හරහා වෙනත් ගංගා ද්‍රෝණිවලට (උදා: අඹන් ගඟට) ජලය මුදා හැර ඇත.
• පෝෂක ප්‍රදේශය පුළුල් කිරීම: ස්වභාවික ගංගා නිම්නයට පරිබාහිරව කෘත්‍රිමව නිර්මාණය කළ ඇළ මාර්ග පද්ධතිය හරහා භූමියේ අනුක්‍රමණයට (Gradient) අනුගත වෙමින් නව පෝෂක කලාප නිර්මාණය කර තිබේ.

මෙම දැවැන්ත ජල පරිමාව විධිමත්ව කළමනාකරණය කිරීම සඳහා සමස්ත සංවර්ධන ප්‍රදේශය මහවැලි කලාප (Mahaweli Systems) ලෙස ප්‍රධාන කොටස් කිහිපයකට බෙදා වෙන්කර ඇත. 10 ශ්‍රේණියේ භූගෝල විද්‍යාව අධ්‍යයනය කරන විද්‍යාර්ථීන්ට ශ්‍රී ලංකාවේ භෞතික සිතියමක මෙම කලාපවල ව්‍යාප්තිය ඉතා පහසුවෙන් හඳුනාගත හැක.

මෙම භූගෝලීය ව්‍යාප්තිය අධ්‍යයනය කිරීමේදී පැහැදිලි වන්නේ, මහවැලි කලාප යනු හුදෙක් පරිපාලනමය මායිම් පමණක් නොව, භූමියේ හැඩය (Topography), පසෙහි ස්වභාවය සහ ජල ප්‍රවාහ රටාවන් මත පදනම්ව විද්‍යාත්මකව නිර්මාණය කරන ලද කෘෂි-පාරිසරික පද්ධතීන් (Agro-ecological systems) බවයි. මෙම මනා කලාපකරණය සහ ජල හැරවුම් ක්‍රියාවලිය හේතුවෙන් වියළි කලාපයේ පැවති පුරන් කුඹුරු සහ නිසරු බිම් දහස් ගණනක්, ජාතියට බත සපයන සශ්‍රීක ගොවිබිම් බවට පත්කිරීමේ භූගෝලීය යථාර්ථය සැබෑවක් බවට පත් විය.

5. ප්‍රධාන ජලාශ සහ වේලි පද්ධතිය (සෛද්ධාන්තික අධ්‍යයනය)

මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරයේ සාර්ථකත්වය සහ එහි බහුකාර්ය අරමුණු ඉටුකර ගැනීමේ ප්‍රධානතම යන්ත්‍රණය වන්නේ එහි අතිදැවැන්ත ජලාශ සහ වේලි පද්ධතියයි (Reservoir and Dam System). මෙය හුදෙක් ජලය එක්රැස් කරන ස්ථාන කිහිපයකට සීමා නොවූ, එකිනෙකට සම්බන්ධිත කඳුරට ජලවිද්‍යාත්මක පද්ධතියක් (Cascade System) ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ. 10 ශ්‍රේණියේ ඉගෙනුම ලබන ඔබ, මෙම ප්‍රධාන ජලාශවල පවතින සුවිශේෂී ඉංජිනේරුමය තාක්ෂණය, ධාරිතාව සහ සැලසුම පිළිබඳව විද්‍යාත්මකව අවබෝධ කර ගැනීම අතිශය වැදගත් ය.

මහවැලි ජලාශ පද්ධතියට අයත් ප්‍රධාන ජලාශ සහ ඒවායේ සුවිශේෂී ඉංජිනේරුමය ලක්ෂණ පහත පරිදි විවරණය කළ හැක:

• කොත්මලේ ජලාශය (Kotmale Reservoir): මහවැලි ජලාශ පද්ධතියේ ඉහළින්ම (වැඩිම උන්නතාංශයක) පිහිටා ඇති ප්‍රධාන ජලාශය මෙයයි. මෙය ගල් පිරවූ වේල්ලක් (Rock-fill dam) ලෙස නිර්මාණය කර ඇත. මෙහි ප්‍රධාන අරමුණ වන්නේ මහවැලි ගඟේ ඉහළ ජල පෝෂක ප්‍රදේශයේ ජලය රඳවා ගනිමින් ජල විදුලිය නිපදවීම සහ පහළින් පිහිටි ජලාශවලට ක්‍රමවත් ජල ප්‍රවාහයක් නිකුත් කිරීමයි.

• වික්ටෝරියා ජලාශය (Victoria Reservoir): ශ්‍රී ලංකාවේ පිහිටි උසින් වැඩිම සහ නවීනතම ඉංජිනේරු තාක්ෂණයක් යොදාගත් වේල්ල මෙය වේ. මෙය ද්විත්ව වක්‍ර කොන්ක්‍රීට් ආරුක්කු වේල්ලක් (Double curvature concrete arch dam) ලෙස ඉදිකර ඇත. මෙම සුවිශේෂී ආරුක්කු හැඩය (Arch geometry) නිසා ජලයේ අතිමහත් පීඩනය වේල්ල දෙපස ඇති ඝන කඳු බිත්ති වෙතට බෙදා හරිනු ලබයි. ජාතික විදුලිබල පද්ධතියට වැඩිම දායකත්වයක් සපයන්නේ මෙම ජලාශයේ ස්ථාපිත කර ඇති විදුලි බලාගාරයෙනි.

• රන්දෙනිගල ජලාශය (Randenigala Reservoir): ජල ධාරිතාව අනුව බලන කල මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරයට අයත් විශාලතම ජලාශය මෙයයි. ගල් පිරවූ වේල්ලක් යොදාගෙන ඉදිකර ඇති රන්දෙනිගල ජලාශය, වර්ෂා කාලයේදී මහවැලි ගඟේ ජල මට්ටම පාලනය කරමින් ගංවතුර තත්ත්වයන් වළක්වා ගැනීමට මෙන්ම නියඟයකදී සංචිත ජලය සැපයීමට විශාල දායකත්වයක් සපයයි.

• රන්ටැඹේ ජලාශය (Rantembe Reservoir): රන්දෙනිගල ජලාශයට පහළින් පිහිටා ඇති මෙය නියාමන ජලාශයක් (Regulating Reservoir) ලෙස ක්‍රියා කරයි. කොන්ක්‍රීට් ගුරුත්වාකර්ෂණ වේල්ලක් (Concrete gravity dam) ලෙස නිමවා ඇති මෙය, ඉහළ ජලාශවලින් විදුලි උත්පාදනයෙන් පසු නිකුත් වන අක්‍රමවත් ජල ප්‍රවාහයන් රඳවාගෙන, මිනිපේ අමුණ හරහා වියළි කලාපයේ වාරිමාර්ග පද්ධති වෙත සමතුලිතව සහ ක්‍රමවත්ව මුදා හැරීම සිදු කරයි.

• මාදුරු ඔය ජලාශය (Maduru Oya Reservoir): මහවැලි ගඟෙන් හැරවූ ජලය උල්හිටිය-රත්කිඳ ජලාශ හරහා ලබාගෙන නැගෙනහිර පළාතට සහ B කලාපයට ජලය සපයන ප්‍රධානතම පස් වේල්ල (Earth dam) මෙයයි. මෙම ජලාශය ඉදිකිරීමේදී පුරාණ ශ්‍රී ලාංකේය වාරි ඉංජිනේරුවන් විසින් ඉදිකරන ලද ක්‍රිස්තු පූර්ව යුගයට අයත් සුවිශේෂී පැරණි බිසෝ කොටුවක් (Sluice gate) සහ ගඩොලින් කළ උමගක් හමුවීම, අපගේ ප්‍රෞඪ දේශීය වාරි තාක්ෂණය ලොවටම කියාපාන ජීවමාන සාක්ෂියක් බවට පත් විය.

පහත වගුව මගින් මෙම ප්‍රධාන ජලාශවල තාක්ෂණික දත්ත සහ ධාරිතාවන් සංසන්දනාත්මකව දක්වා ඇත:

මෙම සෛද්ධාන්තික අධ්‍යයනයෙන් පැහැදිලි වන්නේ, මහවැලි වේලි පද්ධතිය හුදෙක් ජලය හරස් කිරීමක් පමණක් නොව, භෞතික විද්‍යාත්මක සහ ජලගතික විද්‍යාත්මක (Hydrodynamics) මූලධර්ම ඉතා සියුම්ව භාවිත කළ බහුකාර්ය ජල කළමනාකරණ ආකෘතියක් (Multi-purpose Water Management Model) බවයි. එකිනෙකට වෙනස් භූ විෂමතා (Topography) ලක්ෂණවලට ගැළපෙන පරිදි සහ උපරිම කාර්යක්ෂමතාවක් ලබාගත හැකි පරිදි වෙනස් තාක්ෂණික ක්‍රමවේද යොදාගනිමින් මෙම ජලාශ නිර්මාණය කර තිබීම, ඉංජිනේරු විද්‍යාවේ සුවිශේෂී ජයග්‍රහණයකි.

6. ප්‍රායෝගික යෙදුම 1: ජාතික ජල විදුලි උත්පාදනය

පෙර පරිච්ඡේදයේදී අප අධ්‍යයනය කළ මහවැලි ජලාශ සහ වේලි පද්ධතියේ ප්‍රබලතම සහ ආර්ථිකමය වශයෙන් වඩාත්ම වැදගත් ප්‍රායෝගික යෙදුම වන්නේ ජල විදුලි උත්පාදනයයි (Hydroelectric Generation). ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික විදුලිබල පද්ධතියට (National Power Grid) අවශ්‍ය පදනම් බර (Base load) සහ දෛනිකව වෙනස් වන උපරිම ඉල්ලුම් බර (Peak load) කළමනාකරණය කිරීමේදී මහවැලි බලාගාර සංකීර්ණය ඉටුකරන්නේ අනුපමේය මෙහෙවරකි.

විද්‍යාත්මක දෘෂ්ටිකෝණයකින් බැලූ කල, ජලාශයක ඉහළ මට්ටමක ගබඩා වී ඇති ජලයට පවතින ගුරුත්වාකර්ෂණ විභව ශක්තිය ($E_p = mgh$) වේලිවල ඇති පීඩන නළ (Penstocks) හරහා පහළට ගලා යාමේදී ඉහළ ප්‍රවේගයක් සහිත චාලක ශක්තියක් ($E_k = \frac{1}{2}mv^2$) බවට පත් වේ. එම චාලක ශක්තිය මගින් යෝධ ටර්බයින (Turbines) කරකැවීමෙන් පසු, විද්‍යුත් චුම්භක ප්‍රේරණ මූලධර්මය (Electromagnetic Induction) භාවිතයෙන් උත්පාදක යන්ත්‍ර (Generators) හරහා විද්‍යුත් ශක්තිය (Electrical Energy) නිපදවීම මෙහිදී සිදුවේ.

මෙම අඛණ්ඩ විදුලි උත්පාදනය ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථිකයට සහ පරිසරයට සුවිශේෂී වාසි රැසක් අත්කර දී ඇත:

• පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සහ පාරිසරික සුරක්ෂිතතාව: මහවැලි විදුලිය යනු ඛනිජ තෙල් හෝ ගල් අඟුරු දහනය කිරීමක් අවශ්‍ය නොවන හරිත බලශක්තියකි (Green Energy). මේ හේතුවෙන් වායුගෝලයට කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ($CO_2$) වැනි හරිතාගාර වායු නිකුත් වීම වළකින අතර, එය ගෝලීය උණුසුම අවම කිරීමේ ජාත්‍යන්තර ප්‍රයත්නයන්ට ශ්‍රී ලංකාවේ සෘජු දායකත්වයකි.
• විදේශ විනිමය ඉතිරි කිරීම: 1980 දශකයට පෙර ශ්‍රී ලංකාව විදුලිය නිපදවීම සඳහා ආනයනික ෆොසිල ඉන්ධන (Fossil fuels) මත දැඩි ලෙස යැපුණි. මහවැලි බලාගාර පද්ධතිය ජාතික පද්ධතියට එක්වීමත් සමඟ, ඩීසල් සහ දැවි තෙල් සඳහා වාර්ෂිකව වැය කිරීමට තිබූ අතිවිශාල ඩොලර් ප්‍රමාණයක් රට තුළ ඉතිරි කර ගැනීමට හැකි විය.
• කාර්මික විප්ලවයට පදනම සැපයීම: 1970 දශකයේ අගභාගයේදී ශ්‍රී ලංකාව හඳුන්වා දුන් විවෘත ආර්ථික ප්‍රතිපත්තියට සමගාමීව බිහිවූ නිදහස් වෙළෙඳ කලාප (Free Trade Zones) සහ මහා පරිමාණ ඇඟලුම් කර්මාන්තශාලා සඳහා අවශ්‍ය අඛණ්ඩ, විශ්වාසදායක සහ ලාභදායී විදුලි බලය සැපයූවේ මහවැලි බලාගාර මගිනි. එය මෙරට කාර්මිකකරණයේ ජීව රුධිරය බඳු විය.

මහවැලි සංකීර්ණයට අයත් ප්‍රධාන බලාගාරවල ස්ථාපිත ධාරිතාව සහ ඒවායින් ජාතික පද්ධතියට ලබාදෙන සාමාන්‍ය වාර්ෂික විදුලි ජනනය (කාලගුණික තත්ත්ව මත වෙනස් විය හැක) පහත වගුවේ විශ්ලේෂණය කර ඇත:

මෙම දත්ත ඇසුරින් දහම් පාසල් හෝ 10 වැනි ශ්‍රේණියේ සිසුවෙකුට වුවද පැහැදිලි වන සත්‍යය නම්, මහවැලි ව්‍යාපාරය හුදෙක් ගොවියාගේ කුඹුරට ජලය සැපයීමෙන් නොනැවතී, සමස්ත ශ්‍රී ලංකාවේම රාත්‍රිය ආලෝකමත් කරන සහ ආර්ථික යන්ත්‍රණය සක්‍රීය කරන ප්‍රධානතම බලශක්ති හදවත බවට පත්ව ඇති බවයි. ඉහළ තාක්ෂණික ඉංජිනේරු ශිල්පය මගින් ස්වභාවධර්මයේ සම්පත් ජාතික ආර්ථිකයට උකහා ගැනීමේ කදිම ප්‍රායෝගික නිදසුනක් ලෙස මෙය පෙන්වා දිය හැක.

7. ප්‍රායෝගික යෙදුම 2: කෘෂිකාර්මික පුනරුදය සහ ආහාර සුරක්ෂිතතාව

ජාතික විදුලිබල පද්ධතිය පෝෂණය කිරීම මහවැලි ව්‍යාපාරයේ එක් අංශයක් පමණක් වන අතර, එහි සැබෑ ජීව රුධිරය වන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ වියළි කලාපීය කෘෂිකර්මාන්තය නඟාසිටුවීමයි. වාර්ෂික වර්ෂාපතනය මිලිමීටර් $1500$ ($< 1500\text{ mm}$) ට වඩා අඩුවෙන් ලැබෙන වියළි කලාපයට (විශේෂයෙන් රජරට ප්‍රදේශයට) තෙත් කලාපයේ ජලය ගෙන යාම හරහා, ඓතිහාසිකව පැවති ජල හිඟයට තිරසර විසඳුමක් ලබා දීමට මෙම ව්‍යාපෘතිය සමත් විය.

මහවැලි ජල හැරවුමට පෙර, වියළි කලාපයේ බොහෝ ගොවීන්ට ඊසානදිග මෝසම් වර්ෂාව මත යැපෙමින් මහ කන්නයේ පමණක් වගා කිරීමට සිදුවී තිබිණි. එහෙත් මහවැලි දියවරේ ආගමනයත් සමඟ අඛණ්ඩව ජලය සැපයීම සහතික වූ බැවින්, යල සහ මහ දෙකන්නයේම බාධාවකින් තොරව වගා කිරීමේ හැකියාව ගොවීන්ට උදා විය. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව (Food Security) සහල් නිෂ්පාදනයෙන් ස්වයංපෝෂිත කිරීම දක්වා ඔසවා තැබූ ප්‍රබල සාධකයකි.

හුදෙක් වී වගාවට පමණක් සීමා නොවී, ගෝලීය කෘෂිකාර්මික ප්‍රවණතාවලට අනුගත වෙමින් භෝග විවිධාංගීකරණය (Crop Diversification) සඳහා ද මහවැලි අධිකාරිය මගින් පුළුල් දායකත්වයක් ලබා දී ඇත. ජාතික ආහාර සුරක්ෂිතතාව තහවුරු කිරීමේලා මහවැලියේ ප්‍රායෝගික කෘෂිකාර්මික මැදිහත්වීම් පහත පරිදි පෙළගැස්විය හැක:

• වී අස්වැන්න ප්‍රශස්ත කිරීම: නව වාරි තාක්ෂණය සහ විධිමත් ජල කළමනාකරණය හරහා හෙක්ටයාරයකින් ලබාගන්නා වී අස්වැන්න මෙට්‍රික් ටොන් $5$ කට වඩා (Yield $> 5\text{ MT/ha}$) ඉහළ නැංවීමට කටයුතු කිරීම.
• අතිරේක ආහාර භෝග (OFC) ප්‍රවර්ධනය: අඩු ජල ප්‍රමාණයක් අවශ්‍ය වන යල කන්නයේදී බඩඉරිඟු, මුංඇට, කව්පි, රටකජු සහ සෝයා බෝංචි වැනි පෝෂණීය භෝග වගාව දිරිමත් කිරීම.
• තාක්ෂණික සංක්‍රමණය: බිංදු වාරිමාර්ග (Drip Irrigation) සහ ක්ෂුද්‍ර වාරිමාර්ග ක්‍රම හඳුන්වා දෙමින් සීමිත ජල සම්පත උපරිම ඵලදායීතාවකින් භාවිත කිරීම.

මහවැලි කලාප තුළ වගා කෙරෙන ප්‍රධාන භෝග විලාසයන් සහ ඒවායේ ජාතික වැදගත්කම පහත වගුවෙන් තවදුරටත් පැහැදිලි වේ:

මෙයින් 10 වැනි ශ්‍රේණියේ සිසුවෙකුට වුවද පැහැදිලි වන ප්‍රායෝගික සත්‍යය නම්, මහවැලි ව්‍යාපාරය යනු හුදෙක් වේලි සහ ඇළ මාර්ග පද්ධතියක් පමණක් නොවන බවයි. එය ශ්‍රී ලාංකිකයින්ගේ කුසගිනි නිවන, පෝෂණය තහවුරු කරන සහ ආහාර ආනයනය වෙනුවට රටේ බිහිවන අස්වැන්නෙන් ජාතික ආර්ථිකය ශක්තිමත් කරන කෘෂිකාර්මික පුනරුදයේ හදවතයි. භෞතික විද්‍යාවේදී ස්කන්ධය ශක්තිය බවට පත්වන ආකාරය පැහැදිලි කරන $E=mc^2$ සමීකරණය මෙන්, මහවැලියේදී භූගෝලීය වශයෙන් ප්‍රතිස්ථාපනය කෙරෙන ජල ස්කන්ධය, සමස්ත ජාතියක ජීවන ශක්තිය බවට පරිවර්තනය වන බව මින් මනාව තහවුරු වේ.

8. සිද්ධි අධ්‍යයනය: නව ජනාවාසකරණය සහ යටිතල පහසුකම්

කෘෂිකාර්මික පුනරුදය මෙන්ම මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරයේ අතිශය වැදගත් සමාජ-භූගෝලීය මානයක් වන්නේ නව ජනාවාසකරණය (New Settlement) සහ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනයයි (Infrastructure Development). අධික ජනගහන තදබදයක් පැවති තෙත් කලාපයේ (උදා: මහනුවර, නුවරඑළිය, කොළඹ වැනි දිස්ත්‍රික්කවල) ඉඩම් අහිමි ජනතාවට, වියළි කලාපය තුළ නව ජීවිතයක් ගොඩනඟා ගැනීමට අවස්ථාව සලසා දීම මෙහි ප්‍රධාන අරමුණ විය.

මෙම ජනාවාසකරණ වැඩසටහන යටතේ සෑම පවුලකටම වගා කිරීම සඳහා මඩ ඉඩම් අක්කර $2.5$ ක් සහ පදිංචිය සඳහා ගොඩ ඉඩම් අක්කර $0.5$ ක් වශයෙන් සම්මත ඉඩම් ප්‍රමාණයක් ලබා දෙන ලදී. මෙය හුදෙක් ඉඩම් කට්ටි බෙදාදීමක් නොව, සැලසුම් සහගත නාගරික සහ ග්‍රාමීය සැලසුම්කරණයේ (Urban and Rural Planning) විශිෂ්ටතම ප්‍රායෝගික නිදසුනකි.

මහවැලි කලාප ආශ්‍රිතව නව නගර නිර්මාණය වීම මෙහි කැපී පෙනෙන ලක්ෂණයකි. වනාන්තරවලින් වැසී තිබූ ප්‍රදේශ, විධිමත් පාරිසරික අධ්‍යයනයකින් පසු, පූර්ණ නාගරික මධ්‍යස්ථාන බවට පරිවර්තනය කෙරිණි. ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය නඟාසිටුවීම සඳහා පහත සඳහන් මූලික යටිතල පහසුකම් මෙම නව නගර තුළ ස්ථාපිත කරන ලදී:

• අධ්‍යාපන පහසුකම්: නව මහා විද්‍යාල සහ ප්‍රාථමික පාසල් දහස් ගණනක් ස්ථාපිත කිරීම (උදා: ගිරාඳුරුකෝට්ටේ මධ්‍ය මහා විද්‍යාලය, දෙහිඅත්තකණ්ඩිය ජාතික පාසල). මේ හරහා ගොවි දරුවන්ට උසස් අධ්‍යාපන වරප්‍රසාද හිමි විය.
• සෞඛ්‍ය සේවා: ප්‍රාදේශීය රෝහල්, මාතෘ සායන සහ මූලික රෝහල් ඉදිකිරීම හරහා නිදහස් සෞඛ්‍ය සේවාව ග්‍රාමීය ජනතාවට සමීප කිරීම.
• මාර්ග සහ ප්‍රවාහනය: කෘෂිකාර්මික නිෂ්පාදන කඩිනමින් වෙළඳපොළට ගෙන යාම සඳහා කාපට් අතුළ ප්‍රධාන මාර්ග මෙන්ම ග්‍රාමීය කෘෂි මාර්ග ජාලයක් (Agro-road network) ඉදිකිරීම.
• පොදු සහ වාණිජ පහසුකම්: තැපැල් කාර්යාල, බැංකු, පොලිස් ස්ථාන, වෙළඳ සංකීර්ණ සහ ක්‍රීඩාංගණ ඇතුළත් විධිමත් නගර සැලසුම් ක්‍රියාත්මක කිරීම.

පහත වගුව මඟින් මහවැලි කලාප තුළ අලුතින් බිහි වූ ප්‍රධාන නගර සහ එහි සංවර්ධන ස්වභාවය සාරාංශගත කර පෙන්වයි:

දසවැනි ශ්‍රේණියේ භූගෝල විද්‍යාව විෂය නිර්දේශයේදී අප ඉගෙන ගන්නා "සැලසුම්ගත ජනාවාස" (Planned Settlements) සඳහා ජීවමානම සිද්ධි අධ්‍යයනයක් ලෙස මෙම නගර පෙන්වා දිය හැක. ජලය සහ විදුලිය වැනි භෞතික සම්පත් සැපයීමෙන් නොනැවතී, ඉඩම් අහිමි ජනතාවට ඉඩම් හිමිකාරීත්වයක් ලබා දීමෙන් ඔවුන්ගේ ආර්ථික මට්ටම පමණක් නොව, සමාජීය ගරුත්වය (Social Dignity) ද ඉහළ නැංවීමට මහවැලි ව්‍යාපාරය සමත් විය. එමගින් ශ්‍රී ලංකාවේ භූගෝලීය ජනගහන ව්‍යාප්තියේ (Spatial Population Distribution) මනා සමතුලිතතාවයක් නිර්මාණය විය.

9. සමාජ-ආර්ථික බලපෑම සහ ජීවන තත්ත්වය නඟාසිටුවීම

නව ජනාවාසකරණයත් සමඟම මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරය විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ සමාජ-ආර්ථික ව්‍යූහය (Socio-Economic Structure) තුළ දැවැන්ත විප්ලවයක් සිදු කරන ලදී. 10 ශ්‍රේණිය විෂය නිර්දේශයේ සමාජ විද්‍යාත්මක සහ ආර්ථික විද්‍යාත්මක සංකල්ප අධ්‍යයනය කිරීමේදී, සංවර්ධනය යනු හුදෙක් දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයේ වර්ධනයක් පමණක් නොව, සමාජයේ බහුතරයකගේ ජීවන තත්ත්වයේ සිදුවන ගුණාත්මක හා ප්‍රමාණාත්මක ප්‍රවර්ධනයක් බව අප උගෙන ඇත. මහවැලි ව්‍යාපාරය මෙම සමාජ සාධාරණත්ව (Social Justice) අරමුණු ප්‍රායෝගිකව සාක්ෂාත් කරගත් කදිම නිදර්ශනයකි.

ග්‍රාමීය ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය නඟාසිටුවීම කෙරෙහි මහවැලි ව්‍යාපාරය ප්‍රධාන මානයන් කිහිපයකින් ධනාත්මක බලපෑම් ඇති කළේය:

• ආදායම් මට්ටම ඉහළ යාම සහ දරිද්‍රතාවය පිටුදැකීම: ජල හිඟය හේතුවෙන් වසරකට එක් කන්නයක් පමණක් වගා කළ ගොවීන්ට, යල සහ මහ යන කන්න දෙකෙහිම අඛණ්ඩව ජලය සැපයීම තුළින් ඔවුන්ගේ කෘෂිකාර්මික ඵලදායිතාව දෙගුණ විය. වී වගාවට අමතරව මිරිස්, ලූනු සහ සෝයා බෝංචි වැනි වාණිජ වටිනාකමකින් යුත් අතිරේක බෝග වගාවට යොමුවීම නිසා ග්‍රාමීය ඒකපුද්ගල ආදායම ශීඝ්‍රයෙන් වර්ධනය විය.
• රැකියා වියුක්තිය (Unemployment) අවම කිරීම: මහවැලි කලාප තුළ කෘෂිකර්මාන්තයට පමණක් නොව, ඊට සමගාමීව බිහිවූ සහල් මෝල්, කෘෂි-තාක්ෂණික ආයතන, ප්‍රවාහන සේවා සහ වෙළඳ ක්ෂේත්‍ර හරහා ඍජු සහ වක්‍ර රැකියා අවස්ථා ලක්ෂ ගණනක් නිර්මාණය විය.
• මානව සම්පත් සංවර්ධනය (Human Resource Development): නව නගර ආශ්‍රිතව අංගසම්පූර්ණ මහා විද්‍යාල, වෘත්තීය පුහුණු මධ්‍යස්ථාන සහ රෝහල් ඉදිවීමත් සමඟ එම කලාපවල සෞඛ්‍ය මට්ටම සහ අධ්‍යාපන සාක්ෂරතාව ඉහළ ගියේය. පෝෂණ මට්ටම ඉහළ යාම හේතුවෙන් ළමා හා මාතෘ මරණ අනුපාතය සැලකිය යුතු ලෙස පහත වැටිණි.
• සමාජ සාධාරණත්වය සහ සම්පත් බෙදාහැරීම: ඉඩම් අහිමි, ආර්ථිකව පීඩිත ගොවි පවුල් සඳහා විධිමත් පරිදි කෘෂිකාර්මික ඉඩම් බෙදා දීම මඟින් ධන විෂමතාවය අවම කිරීමට පියවර ගැනිණි. සාමාන්‍යයෙන් එක් පවුලක් සඳහා මඩ ඉඩම් අක්කර $2.5$ ක් සහ ගොඩ ඉඩම් අක්කර $0.5$ ක් වශයෙන් සම්පත් බෙදා දීම මෙහිදී කැපී පෙනේ.

පහත වගුව මඟින් මහවැලි ව්‍යාපාරය හරහා ග්‍රාමීය සමාජ-ආර්ථික දර්ශකවල ඇති වූ සාධනීය වෙනස තවදුරටත් පැහැදිලි කරයි:

සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරය යනු හුදෙක් වේලි සහ ඇළ මාර්ග ඉදිකළ ඉංජිනේරුමය ව්‍යාපෘතියක් පමණක් නොවේ. එය දශක ගණනාවක් තිස්සේ පීඩාවට පත්ව සිටි රජරට සහ වියළි කලාපීය ජනතාවගේ ආර්ථික නිදහස (Economic Freedom) තහවුරු කරමින්, ඔවුන් ජාතික ආර්ථිකයේ සක්‍රීය සහ අභිමානවත් කොටස්කරුවන් බවට පත්කළ සාර්ථක සමාජීය පුනරුදයක් ලෙස අප වටහා ගත යුතුය.

10. සිද්ධි අධ්‍යයනය: පාරිසරික සංරක්ෂණය සහ ජාතික වනෝද්‍යාන

මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරය ශ්‍රී ලංකාවේ ආර්ථික සහ කෘෂිකාර්මික ක්ෂේත්‍රවල දැවැන්ත පෙරළියක් ඇති කළ ද, මහා පරිමාණ වේලි ඉදිකිරීම, යෝධ ජලාශ නිර්මාණය කිරීම සහ නව ජනාවාස පිහිටුවීම හේතුවෙන් ඝන වනාන්තර විශාල ප්‍රමාණයක් එළිපෙහෙළි කිරීමට සිදුවිය. මෙමඟින් ජෛව විවිධත්වයට (Biodiversity) සහ වනජීවීන්ගේ ස්වාභාවික වාසස්ථානවලට එල්ල විය හැකි බරපතළ තර්ජනය කල්තියා හඳුනාගත් ව්‍යාපෘති සැලසුම්කරුවෝ, ඊට විද්‍යාත්මක ප්‍රතිචාරයක් ලෙස මහවැලි පාරිසරික ව්‍යාපෘතිය (Mahaweli Environment Project - MEP) හඳුන්වා දුන්හ. මෙහි ප්‍රධානතම අරමුණ වූයේ භෞතික සංවර්ධනයත් සමඟ අහිමි වූ වනගහනයට සමගාමීව, වනජීවීන්ගේ පැවැත්ම තහවුරු කිරීම සඳහා නව ජාතික වනෝද්‍යාන සහ රක්ෂිත ජාලයක් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමයි.

මෙම ක්‍රමවත් පාරිසරික සංරක්ෂණ ක්‍රියාවලිය යටතේ පහත සඳහන් ප්‍රධාන ජාතික වනෝද්‍යාන ස්ථාපිත කිරීම හා උසස් කිරීම සිදු කෙරිණි:

• මාදුරු ඔය ජාතික වනෝද්‍යානය: මහවැලි ව්‍යාපාරය යටතේ ප්‍රකාශයට පත් කළ පළමු වනෝද්‍යානය වන මෙය, විශේෂයෙන්ම අලි ඇතුන්ගේ සුරක්ෂිතතාව සහ ජලාශවල ජල පෝෂක ප්‍රදේශ සංරක්ෂණය අරමුණු කරගනිමින් නිර්මාණය විය.
• ජලගැලුම් නිම්න ජාතික වනෝද්‍යානය (Flood Plains National Park): මහවැලි ගඟේ පිටාර තැන්න ආශ්‍රිතව පිහිටා ඇති මෙම කලාපය, සරුසාර තෙත්බිම් පද්ධතියකින් සමන්විත වන අතර එය අලි ඇතුන්ගේ ප්‍රධාන සංක්‍රමණික මාර්ගයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.
• සෝමාවතී ජාතික වනෝද්‍යානය: ඓතිහාසික සෝමාවතී චෛත්‍යය කේන්ද්‍ර කරගනිමින් පිහිටුවා ඇති මෙය, මහවැලි ගඟේ ඩෙල්ටා කලාපයට අයත් සරුසාර තෘණ භූමි සහ වනජීවී වාසස්ථාන ආරක්ෂා කිරීමට දායක වේ.
• වස්ගමුව ජාතික වනෝද්‍යානය: අතීතයේ සිටම වනජීවී ගහනයෙන් පොහොසත් වූ මෙම කලාපය, මහවැලි ව්‍යාපාරය හරහා අවතැන් වූ වන සතුන්ට ආරක්ෂිත අභයභූමියක් සැපයීම සඳහා ජාතික වනෝද්‍යානයක් ලෙස උසස් කෙරිණි.

පහත වගුව මඟින් මහවැලි ව්‍යාපාරය යටතේ ස්ථාපිත කළ මෙම ජාතික වනෝද්‍යානවල දත්ත සංසන්දනය කෙරේ:

මෙම වනෝද්‍යාන ජාලය හුදකලා කලාප ලෙස නොව, එකිනෙකට සම්බන්ධිත පාරිසරික අන්තරාල (Ecological Corridors) ලෙස නිර්මාණය කිරීම මෙහි ඇති සුවිශේෂීම විද්‍යාත්මක ප්‍රවේශයයි. උදාහරණයක් ලෙස, සෝමාවතිය සහ වස්ගමුව යන වනෝද්‍යාන අතර සතුන්ට නිදහසේ සහ ආරක්ෂිතව සංක්‍රමණය වීමට ජලගැලුම් නිම්නය අලිමංකඩක් (Elephant Corridor) ලෙස භාවිතා වේ. මෙම සැලසුම හරහා වියළි කලාපයේ උග්‍ර වෙමින් පවතින මානව-අලි ගැටුම (Human-Elephant Conflict - HEC) පාලනය කිරීමට ප්‍රායෝගික යාන්ත්‍රණයක් ගොඩනැගී ඇත.

සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරය යනු හුදෙක් ඉංජිනේරුමය ව්‍යූහයන් සහ කෘෂිකාර්මික ජනාවාසකරණයක් පමණක් නොවේ. එය දැවැන්ත භෞතික සංවර්ධනයක් සහ ස්වාභාවික පාරිසරික තුල්‍යතාව (Ecological Balance) අතර මනා සමතුලිතතාවක් පවත්වා ගත් ලොව සාර්ථක තිරසර සංවර්ධන (Sustainable Development) ආකෘතියක් බව මෙම සිද්ධි අධ්‍යයනය මඟින් මනාව තහවුරු වේ. නූතන දහම් පාසල් සහ පාසල් විෂය නිර්දේශයන්හි පවා මෙම පාරිසරික කළමනාකරණ උපායමාර්ග, අනාගත පරපුරට පූර්වාදර්ශයක් ලෙස උගන්වනු ලබන්නේ එබැවිනි.

11. ව්‍යාපෘතියේ අභියෝග සහ අනාගත දිශානතිය

පසුගිය දශක කිහිපය පුරාවට ශ්‍රී ලංකාවේ සමාජ-ආර්ථික දේහය පෝෂණය කළ මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරය, වර්තමානය වන විට විවිධ පරිපාලන සහ පාරිසරික අභියෝග රැසකට මුහුණ දෙමින් සිටී. මෙම අතිදැවැන්ත ව්‍යාපෘතියේ අනාගත තිරසරභාවය තහවුරු කර ගැනීම සඳහා එකී අභියෝග නිවැරදිව හඳුනාගැනීම සහ ඒවාට විද්‍යාත්මක පිළියම් යෙදීම අතිශයින් වැදගත් වේ. 10 ශ්‍රේණියේ භූගෝල විද්‍යා සහ ඉතිහාසය විෂය නිර්දේශයන්හි මෙම අභියෝග කෙරෙහි විශේෂ අවධානයක් යොමු කරන්නේ, අනාගත තීරණ ගන්නන් ලෙස පාසල් සිසුන් ඒ පිළිබඳව දැනුවත් කිරීමේ අරමුණෙනි.

මහවැලි ව්‍යාපෘතිය මුහුණ දෙන ප්‍රධාන අභියෝග:

• පාංශු ඛාදනය සහ ජලාශ රොන්මඩින් පිරීම (Soil Erosion & Siltation): මධ්‍යම කඳුකරයේ ප්‍රධාන ජල පෝෂක ප්‍රදේශවල (Catchment Areas) සිදුවන අනවසර එළි පෙහෙළි කිරීම් සහ නුසුදුසු කෘෂිකාර්මික භාවිතයන් හේතුවෙන් පාංශු ඛාදනය උග්‍ර වී ඇත. විද්‍යාත්මකව, ජලාශයක සක්‍රීය ධාරිතාව (Active Capacity - $V_a$) ගණනය කරනු ලබන්නේ සමස්ත ධාරිතාවෙන් ($V_t$) එක්රැස් වී ඇති රොන්මඩ පරිමාව ($V_s$) අඩු කිරීමෙනි ($V_a = V_t - V_s$). රන්ටැඹේ සහ රන්දෙණිගල වැනි ජලාශවල $V_s$ අගය ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යාම හේතුවෙන් ජලවිදුලි උත්පාදනයට සහ ජල ගබඩා කිරීමේ හැකියාවට දැඩි බාධා එල්ල වී ඇත.
• දේශගුණික විපර්යාසවල බලපෑම (Impact of Climate Change): ගෝලීය උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමත් සමඟ වර්ෂාපතන රටාවන්හි සිදුවන අක්‍රමවත් වෙනස්වීම් මහවැලි ජල පද්ධතියට සෘජුවම බලපායි. එල්නිනෝ (El Niño) වැනි තත්ත්වයන් නිසා ඇතිවන දීර්ඝ නියං කාලගුණයන් හේතුවෙන් කෘෂිකර්මාන්තයට අවශ්‍ය ජලය සැපයීම ගැටලුවක් වී ඇති අතර, හදිසි අධික වර්ෂාපතන තත්ත්වයන් යටතේ ජලාශ පිටාර ගැලීමෙන් ගංවතුර තත්ත්වයන් පාලනය කිරීම අසීරු වී තිබේ.
• යටිතල පහසුකම් නඩත්තු කිරීම (Infrastructure Maintenance): දශක හතරකට වඩා පැරණි වේලි, භූගත උමං මාර්ග සහ ටර්බයින යන්ත්‍රෝපකරණ නඩත්තු කිරීම සහ නවීකරණය කිරීම සඳහා අතිවිශාල පිරිවැයක් දැරීමට සිදුවීම සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටක් ලෙස දැවැන්ත ආර්ථික අභියෝගයකි.

අනාගත දිශානතිය: මොරගහකන්ද-කළුගඟ බහුකාර්ය ව්‍යාපෘතිය

ඉහත කී අභියෝගයන්ට සාර්ථකව මුහුණ දෙමින්, මුල් මහවැලි සැලැස්මේ ඉතිරිව තිබූ අවසන් අදියර සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා ආරම්භ කළ නූතනතම සහ දැවැන්තම ප්‍රවේශය වන්නේ මොරගහකන්ද-කළුගඟ බහුකාර්ය සංවර්ධන ව්‍යාපෘතියයි. රජරට ප්‍රදේශයේ පවතින නිදන්ගත ජල අර්බුදයට සහ වකුගඩු රෝග නිවාරණයට අවශ්‍ය පිරිසිදු පානීය ජලය සැපයීමට මෙය ප්‍රමුඛ වේ.

පහත වගුව මඟින් මුල් මහවැලි ව්‍යාපෘති සහ නූතන මොරගහකන්ද ව්‍යාපෘතිය අතර ඇති ප්‍රවේශයේ වෙනස නිරූපණය වේ:

සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරයේ අනාගතය රැඳී පවතින්නේ හුදෙක් නව වේලි ඉදිකිරීම මත පමණක් නොවේ. පවතින සීමිත ජල සම්පත නවීන තාක්ෂණය භාවිතයෙන් කාර්යක්ෂමව කළමනාකරණය කිරීම, ජල පෝෂක ප්‍රදේශ දැඩි ලෙස සංරක්ෂණය කිරීම සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට ඔරොත්තු දෙන තිරසර කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිපත්ති (Sustainable Agricultural Policies) හඳුන්වා දීම යන අංශ කෙරෙහි අනාගත පරපුරේ හා ප්‍රතිපත්ති සම්පාදකයින්ගේ ඉහළම අවධානය යොමු විය යුතුව ඇත.

12. නිගමනය: තිරසර සංවර්ධනය සහ ශ්‍රී ලාංකේය අනන්‍යතාව

ශ්‍රී ලංකාවේ පශ්චාත් නිදහස් යුගයේ ක්‍රියාත්මක වූ දැවැන්තම සහ සාර්ථකම සංවර්ධන සැලැස්ම ලෙස මහවැලි සංවර්ධන ව්‍යාපාරය (Mahaweli Development Programme) අවිවාදයෙන්ම හැඳින්විය හැකිය. මෙය හුදෙක් ගංගාවක ගමන් මඟ හරවා ඉදිකළ සාමාන්‍ය වාරිමාර්ග ව්‍යාපෘතියක් පමණක් නොවේ; එය රටේ ආර්ථික, සමාජීය සහ පාරිසරික සමතුලිතතාවය මනාව සුරකින අද්විතීය බහුකාර්ය සංවර්ධන සැලැස්මකි (Multipurpose Development Plan).

මෙම ව්‍යාපාරය ඔස්සේ ශ්‍රී ලංකාව අත්පත් කරගත් තිරසර සංවර්ධන ඉලක්ක (Sustainable Development Goals) ප්‍රධාන අංශ තුනක් යටතේ සාරාංශගත කළ හැකිය:

• ආර්ථික සුරක්ෂිතතාව: ජාතික විදුලිබල පද්ධතියට ජල විදුලිය මෙගාවොට් ($MW$) දහස් ගණනක් එක් කිරීම මඟින් කර්මාන්ත ක්ෂේත්‍රය සවිබල ගැන්වීම. එසේම, වියළි කලාපයේ වී සහ අතිරේක බෝග වගාව ඉහළ නංවා රටේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව (Food Security) තහවුරු කිරීම.
• සමාජීය සවිබල ගැන්වීම: ඉඩම් අහිමි ජනතාව ලක්ෂ ගණනකට නව ඉඩම් හා නිවාස ලබා දෙමින් ඔවුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය නඟාසිටුවීම සහ ග්‍රාමීය යටිතල පහසුකම් (පාසල්, රෝහල්, මහාමාර්ග) විධිමත්ව සංවර්ධනය කිරීම.
• පාරිසරික සමතුලිතතාව: ව්‍යාපෘතිය හේතුවෙන් අහිමි වූ වනගහනය වෙනුවට මාදුරුඔය, වස්ගමුව සහ සෝමාවතිය වැනි නව ජාතික වනෝද්‍යාන (National Parks) ප්‍රකාශයට පත් කරමින් ජෛව විවිධත්වය (Biodiversity) ආරක්ෂා කිරීම.

අතීතයේ පැවති ශ්‍රී ලාංකේය වාරි ශිෂ්ටාචාරය සහ නූතන මහවැලි ව්‍යාපාරය අතර පවතින අඛණ්ඩ සබැඳියාව අපගේ ජාතික අනන්‍යතාවයේ (National Identity) කැඩපතක් බඳුය. පහත වගුව මඟින් එම ඓතිහාසික පරිණාමය පැහැදිලි කෙරේ:

සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, මහවැලි නදිය යනු හුදෙක් ජලය ඝන මීටර් බිලියන ගණනක් ($m^3$) මුහුදට ගෙන යන සාමාන්‍ය ජල මාර්ගයක් පමණක් නොවේ; එය නූතන ශ්‍රී ලාංකේය ජාතියේ ජීවනාලියයි. මහවැලි ජල බිඳකින් පෝෂණය වන සෑම බතලපතක්ම, එයින් නිපදවන බලශක්තියෙන් දැල්වෙන සෑම විදුලි බුබුළක්ම අපට සිහිපත් කරන්නේ මෙම අද්විතීය ඉංජිනේරු හා මානව ව්‍යාපෘතියේ ඇති මිල කළ නොහැකි වටිනාකමයි.

එබැවින්, ගෝලීය උණුසුම සහ දේශගුණික විපර්යාසයන්ට (Climate Change) මුහුණ දෙන වර්තමානයක, මෙම අමිල ජල සම්පත සහ එහි පෝෂක ප්‍රදේශ අනාගත පරපුර වෙනුවෙන් සුරක්ෂිත කිරීම, 10 ශ්‍රේණියේ ඉගෙනුම ලබන ඔබ ඇතුළු සමස්ත ශ්‍රී ලාංකිකයින්ගේම ප්‍රමුඛතම ජාතික වගකීමක් බව නිගමනය කළ හැකිය.